نهضت تنباکو با طعم انتخابات 92
درباریانی که با امین السلطان اختلاف و دشمنی داشتند و یا از طرف شاه مورد بی مهری قرار گرفته بودند و یا از رشوه های کلان انگلیسی ها بی بهره مانده بودند شروع به مخالفت با قرارداد رژی کردند و آن را مایه ی ننگ دربار و شخص شاه دانشتند از جمله ی این افراد می توان به نایب السلطنه ، امین الدوله ، اعتماد السلطنه و... اشاره کرد.
لازم به ذکر است که اعتمادالسلطنه چند ماه پيش از آمدن تالبوت به ايران طرحي براي واگذاري امتياز دخانيات تهيه كرد و آن را به شاه پيشنهاد نمود که شاه آن را نپذیرفت ولی با این حال بعد از امضای امتیاز نامه ی تنباکو به یکی از مخالفان اصلی آن تبدیل شد!
شاه بعد ها با چرب زبانی امينالسلطان و تالبوت، فريفته شد و امتياز را به بهايي اندك واگذاشت.
(از آن جا که باقی ماندن در عرصه ی سیاست آن زمان نیازمند نزدیک شدن به یکی از دو کشور انگلیس و روسیه بود این اشخاص ارتباط خود را با دولت روسیه و سفارت آن در تهران محکم تر کردند)
2-روس ها: با امضای عهدنامه های ننگین ترکمن چای و گلستان فزونی خواهی و توسعه طلبی روس ها در ایران رفته رفته زیاد تر می شد و رقابتی گسترده برای گرفتن امتیازات گوناگون از ایران بین روس ها و انگلیس ها شکل گرفته بود
روس ها که نفوذ انگلیس در ایران را مخالف منافع خود می دیدند با استفاده از مهره های داخلی خود در دربار و بازار و نیز با اقدامات دیپلماتیک و سیاسی تلاش گسترده ای را جهت لغو قرارداد رژی شروع کردند.
روس ها ابتدا تلاش کردند با اختلاف افكندن ميان شاه، سفارت انگليس و صدراعظم زمینه ی لغو قراداد را فراهم کنند که ناکام ماندند
«بوتزوف» وزير مختار روسيه در ایران نامهي اعتراضي رسمياي بر ضد امتياز نامهي رژي به وزير خارجهي ايران تسليم كرد. در اين نامه بوتزوف از طرف دولت روسيه امتياز رژي را بر خلاف عهدنامهي تركمانچاي، نامعتبر دانست و خواهان بر هم زدن آن شد بوتزوف به اين خاطر از عهدنامهي تركمانچاي سخن به ميان آورده بود كه براساس آن داد و ستد اتباع روسيه در ايران ميبايست آزاد و بدون مانع باشد.
با شروع اعتراضات گسترده ی مردم تبریز اقدامات روسیه رنگ وبوی تازه ای گرفت و روس ها در پوشش اعتراضات مردمی به مخالفت با رژی پرداختند . پذیرایی از مخالفان مردمی و پناه دادن به آن ها در کنسول گری روسیه ، حمایت مالی از معترضین و علما ، حمایت و خط دهی به امیرنظام گروسی –پیش کار آذربایجان- از جمله اقدامات روس ها بود.
3-علما: اولين جرقههاي مخالفت در شيراز برافروخته شد و مردم با رهبری سید علی اکبر فال اسیری به مخالفت برخواستند
قیام مردم شیراز به تبریز، مشهد، اصفهان، تهران و دیگر نقاط ایران گسترش یافت.
در اصفهان مردم به رهبری سه عالم مجاهد، حاج شیخ محمدتقی نجفی معروف به آقا نجفی اصفهانی، شیخ محمدعلی و ملاباقر فشارکی به مخالفت با قرارداد مزبور پرداختند
در تهران نیز میرزا حسن آشتیانی از علمای بزرگ تهران بارها با شاه و امینالسلطان ملاقات و مضار امتیاز را گوشزد کرد،
در این ایام سید جمال الدین اسدآبادی نیز که به دعوت ناصر الدین شاه در تهران به سر میبرد، به مخالفت علنی با امتیاز پرداخت و در پی صدور اعلامیهای بر در مساجد، کاروانسراها و سفارتخانهها با این مضمون که «به چه حقی خرید و فروش تنباکویی که خریدار و مصرف کنندهٔ آن ایرانی است به بیگانه واگذار شدهاست»، از ایران اخراج شد.
و در تبریز نیز مردم به رهبری حاج میرزا جواد آقا مجتهد تبریزی اعتراض گسترده ای را علیه قرارداد رژی شروع کردند
و در نهایت میرزا شیرازی با فتوای تحریم تنباکو ی خود ضربه ی کاری را بر پیکره ی قرارداد ننگین رژی وارد کرد.
4- مردم: بی شک اصلی ترین عامل لغو این قرارداد اعتراضات گسترده ی مردم ایران بود که با هوشیاری و آگاهی خود مانع به ثمر نشستن اهداف انگلیس در ایران شدند . مردم به رهبری علما با راهپیمایی های خود و نیز با ارسال نامه های مختلف به شاه نظیر نامه ی مردم تبریز که به امضای چهارهزار نفر از مردم رسیده بود لرزه بر اندام شاه و درباریان انداختند و علی رغم ایستادگی موقت شاه و دربار دربرابر خواست ملت در نهایت مجبور به لغو این قرارداد گردیدند.
یکی از شگفتی های اعتراضات مردمی نقش زنان تبریز در نهضت تنباکو بود .
هنگامی که مامورين دولتي با تهديد و ارعاب بازاريان را كه در اعتراض به قراردادتنباكو بازار را به حالت تعطيل درآوردهاند به باز كردن مغازههاي خود وادار كردند، گروهي از زنان مسلح با چادر نمازي كه گوشههاي آن را بستهبودند در بازار ظاهر شدند و دست به اسلحه بردند و بازار را دوباره بستند . رهبری زنان در این جنبش را شیرزنی به نام زینب پاشا بر عهده داشت.
همانطور که ملاحظه فرمودید در نهضت تنباکو اشخاص و گروه های مختلف با انگیزه های مختلف به مخالفت با شاه و اقدامات نادرست او برخواستند . اما در پس پرده ی اقدامات درباریان و سیاستمداران و روس ها اهداف شومی نهفته بود که پیامدی بهتر از قرارداد رژی نداشت
این مردم و علما بودند که با هدف جلوگیری از سلطه ی بیگانگان و حفظ استقلال کشور به پا خواستند و با بصیرت و هوشیاری خود ضمن لغو قرارداد رژی مانع تحقق اهداف روس ها و سیاستمدارن و درباریان شدند
میرازی جواد آقا مجتهد تبریزی آن زمان که متوجه حمایت روسیه از خود شد و خوشحالی روس ها را از اقدامات خود دید به منبر رفت و از اینکه با اقدامات برحق خود موجبات دشمنان اسلام و ایران را فراهم کرده است ابراز نگرانی کرد و به منظور مقابله با سواستفاده ی روسیه از نهضت مردم آذربایجان به تهران رفت تا به طور مستقیم با ناصرالدین شاه ملاقات کند.
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ